بحران هرمز و دومینوی جهانی افزایش قیمت در زنجیره ارزش جهانی
جمعه، بیستوپنجم اردیبهشت
نویسنده: حسین شیرزاد ، تحلیل گر و دکترای توسعه کشاورزی
بحران هرمز نشان داده نظام غذایی جهان بیش از حد بر کارایی کازینویی و آربیتراژهای کوتاه مدت متمرکز شده و تاب آوری کافی ندارد. یک روز قبل از توافق آتشبس بین اسرائیل و ایران پس از ۱۲روز تبادل نظامی، بانکهای وال استریت هشدار دادند که اگر ایران تهدید خود مبنی بر بستن تنگه هرمز را عملی کند، قیمت نفت میتواند از ۱۰۰دلار در هر بشکه فراتر رود. از ۲۸فوریه ۲۰۲۶و هم زمان با آغاز عملیات نظامی آمریکا و صهیونی علیه ایران، این تراژدی عینی شده است. در همین حال، نگرانیها در مورد موجودی و هزینه کود، که ایران صادرکننده کلیدی آن است، رو به افزایش رفته است.
حال همه این ریسک ها جنبه عملیاتی به خود گرفته است. با تضعیف رشد جهانی، پیشبینی میشود رشد اقتصادی جهانی در سال ۲۰۲۶به دلیل افزایش قیمت انرژی، موانع تجاری و عدم قطعیت مداوم در سیاستها، کند شود. انتظار میرود رشد در بازارهای نوظهور و اقتصادهای در حال توسعه (EMDEs) - بازیگران کلیدی در تولید و مصرف کالاهای جهانی - در سال ۲۰۲۶به طور متوسط ۳.۸درصد باشد که نشاندهنده تجدید نظر نزولی ۰.۳و ۰.۲واحد درصدی از ژانویه ۲۰۲۵است. کندی فعالیت اقتصادی معمولاً منجر به تقاضای ضعیفتر کالاها و قیمتهای پایینتر، به ویژه برای مواد اولیه و روغنهای خوراکی میشود که معمولاً کشش درآمدی بالاتری نسبت به غلات دارند. علاوه بر این، عوامل کلان اقتصادی گسترده تر، از جمله تغییرات دلار آمریکا و نرخ بهره، همچنان بر قیمت کالاها تأثیر خواهند گذاشت. دلار ضعیف تر معمولاً از قیمتهای بالاتر کالاها پشتیبانی میکند، در حالی که نرخهای بهره بالا، هزینه سرمایه و تولید را افزایش میدهد.
تشدید تمامعیار تنش های منطقه ای منجر به بسته شدن تنگه هرمز شده این امر سهم قابل توجهی از تجارت جهانی نفت را مختل نموده، اقتصاد جهانی را به سمت رکود سوق میدهد و باعث فرار سرمایه از مناطق حساس به ریسک، از جمله شورای همکاری خلیج فارس میشود.
هزینههای ورودی، به ویژه قیمت انرژی و کود، همچنان از خطرات حیاتی و رو به افزایش هستند . پیشبینی میشود قیمت انرژی در سال ۲۰۲۶، ۱۷درصد و در سال پیش روی، ۶درصد دیگر افزایش یابد، در حالی که قیمت کود در سال ۲۰۲۵بیش از ۷درصد افزایش یافته انتظار میرود در سال ۲۰۲۶تا 21 درصد افزایش یابد.
ادامه جنگ در تنگه هرمز و تنشهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه به نوسانات مجدد در بازارهای انرژی منجر شده قیمت جهانی اوره: ۴۵درصد افزایش، کودهای نیتروژنی در بازار آمریکا: حدود ۳۰درصد افزایش، قیمت اوره در آمریکا: از ۴۶۰–۴۸۰دلار به ۵۲۰–۶۲۰دلار در هر تن ،قیمت اوره در کلرادو: از حدود ۳۰۰دلار به نزدیک ۵۰۰دلار در هر تن، کود نیترات آمونیوم کلسیم در آلمان: ۱۵درصد افزایش در یک ماه ، قیمت اوره در آلمان: حدود ۵۵۰یورو در هر تن و واردات اوره برزیل: حدود یکسوم کاهش پس از رشد ۳۵درصدی قیمتها نشان از سرایت بحران دارد. تاکنون افزایش ناگهانی قیمت نفت خام تقاضا برای خوراک های مرتبط با انرژی مانند ذرت، روغن پالم، روغن سویا و شکر را افزایش داده و در نتیجه قیمت آنها را بالا برده به طور مشابه، افزایش شدیدتر از حد انتظار قیمت گاز طبیعی - یک نهاده کلیدی در تولید کود - میتواند هزینههای کود را بیشتر افزایش دهد، هزینههای تولید را برای کشاورزان افزایش دهد و بر قیمت مواد غذایی در سطح جهان تأثیر بگذارد.
با ادامه بسته شدن تنگه، عرضه گوگرد و اوره سالانه ۴۴٪و ۳۰٪کاهش یافته و محمولههای ماهانه از این منطقه در مجموع حدود ۳تا ۳.۹میلیون تن کود، گوگرد حدود ۱.۵تا ۱.۸میلیون تن، اوره شامل ۱.۲تا ۱.۵میلیون تن و آمونیاک و فسفات هر کدام حدود ۴۰۰تا ۵۰۰هزار تن بواسطه کاهش عرضه برای رسیدن به بازار جهانی تحت تأثیر قرار گرفته اند. اگرچه بنادری مانند بندر رأسالخیر مستقیماً در تنگه هرمز نیستند، اما کشتیها از آن عبور میکنند و تجارت فسفات و گوگرد را مستعد وقفه میکنند. هیچ جایگزین مناسبی برای کشتیهای بزرگ وجود ندارد: اکثر کشتیهای بزرگ (VLGC برای آمونیاک و کشتیهای فلهبر برای گوگرد) به راحتی قابل تغییر مسیر نیستند. مسیرهای زمینی به دلیل ظرفیت خط لوله و کامیون محدود هستند. به عنوان مثال، خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی میتواند مقداری نفت را منتقل کند اما نمیتواند کود شیمیایی را منتقل کند.
ادامه جنگ خلیج فارس و تنشهای ژئوپلیتیکی و اختلالات تجاری میتواند باعث نوسانات بیشتر قیمت غذا و انرژی شود. ریسک ژئوپلیتیکی از سال ۲۰۲۲به بالاترین سطح خود رسیده است، در حالی که عدم قطعیت سیاست تجاری به بالاترین حد خود رسیده است. تشدید درگیری در خاورمیانه و اختلال تنگه هرمز - که حدود ۴۰درصد از کود اوره جهانی و ۲۰درصد از تجارت گاز طبیعی مایع را مدیریت میکند - توانسته فشار رو به بالایی بر قیمت کود و مواد غذایی وارد کند. حمله مدام آمریکا به کشتی ها همچنان خطراتی را برای جریان کالاها از دریای سرخ تا خلیج فارس و منطقه دریای عمان، منبع اصلی صادرات کشاورزی، ایجاد میکند. افزایش موانع تجاری، از جمله تعرفههای کالاهای کشاورزی، تفاوت قیمتها را تغییر داده و باعث انحراف تجارت در بازارها شده با توجه به مذاکرات تجاری دوجانبه جاری، عدم اطمینان در مورد سیاستهای تجاری آینده همچنان یک ریسک کلیدی برای بازارهای کالا است.
در طول جنگ رمضان، عملیات در بنادر کلیدی موقتاً کند و حتی تعطیل شد، که تحولی نگرانکننده برای کالاهای فاسد شدنی بود، در حالی که روند معمول ترخیص کالا از گمرک و واردات برخی محصولات - که پیش از این به دلیل تحریمها با چالش مواجه بود - با اختلال مواجه شد. ستون فقرات اقتصادی منطقه شورای همکاری خلیج فارس به صادرات انرژی و تجارت دریایی وابسته است. با بسته شدن حریم هوایی عراق، ایران، اردن، بحرین، قطر، عمان و لبنان، چندین شرکت هواپیمایی مستقر در خلیج فارس، از جمله امارات، اتحاد ایرویز و قطر ایرویز، پروازهای خود را به حالت تعلیق و تعطیل درآورده یا تغییر مسیر دادهاند که نشان دهنده اختلالات گستردهتر در زنجیره تأمین است حال، تانکرهای نفتی که نفت را از عراق، کویت، بحرین، عربستان سعودی، بخشهایی از امارات متحده عربی، قطر و ایران بارگیری میکنند، نمی توانند برای خروج از خلیج فارس از این گلوگاه عبور کنند.
تقریباً 20 درصد از صادرات نفت خام دریایی جهان از طریق تنگه هرمز انجام میشود. این تنگه بسیار باریک، صخرهای و فقط به اندازهای عمیق است که تانکرهای نفتی بتوانند در مکانهای خاصی از آن عبور کنند. الگوهای فعلی ترافیک تنگه، کشتیهایی را نشان میدهد که برای ورود و خروج از خلیج فارس، دیگر نمی توانند از آبهای ایران عبور کنند. مراکز نفتی عربستان سعودی، امارات متحده عربی و عراق که بخش عمدهای از حجم نفت عبوری از تنگه هرمز را تأمین میکردند حال تعطیل شده اند. بیش از دو سوم نفت و گازی که از این تنگه عبور میکند به آسیا میرود و چین، هند، ژاپن و کره جنوبی مقاصد اصلی آن هستند. هرگونه اختلال در این جریانها در سطح جهانی بازتاب دارد و باعث تأخیر در حمل و نقل، کاهش عرضه و افزایش قیمتها در بازارهای سوخت میشود. برای کشاورزی ایالات متحده، این موضوع هشدار دهنده است، نه به این دلیل که ایالات متحده به نفت خاورمیانه وابسته است، بلکه به این دلیل که نفت در بازارهای جهانی قیمت گذاری میشود.
امروزه حتی تهدیدهای غیرمستقیم برای ترافیک تنگه هرمز، باعث ایجاد نوسانات در قیمت دیزل، بنزین و کود برای کشاورزان آمریکایی شده است. حدود ۳۳درصد از کودهای جهان، از جمله گوگرد و آمونیاک، از تنگه ۲۱مایلی هرمز عبور میکردند که شبه جزیره مسندم عمان را از ایران جدا مینمود.اما اختلال در حرکت کشتی ها تا کنون توانسته بخش زیادی از تجارت نیتروژن، فسفات و گوگرد را به خطراندازد.
رویدادهای شدید آب و هوایی، به ویژه امواج گرما، میتوانند بر چشمانداز کوتاهمدت محصولات کشاورزی تأثیر بگذارند. این رویدادها در حال افزایش تعداد، شدت و طولانیتر شدن هستند. به عنوان مثال، در ایالات متحده، میانگین تعداد امواج گرما در سال سه برابر شده است - از دو مورد در دهه 1960 به بیش از شش مورد در دهه 2026. میانگین مدت زمان آنها افزایش یافته و فصل موج گرما از 24 به 70 روز افزایش یافته است. این الگو نشان دهنده یک روند جهانی گستردهتر است. اگر امواج گرما در مراحل حساس رشد محصولات کشاورزی - به ویژه در کشورهای صادرکننده اصلی - رخ دهند، میتوانند باعث افزایش شدید قیمت کالاها شوند.
به موازات جنگ آمریکا با ایران، تغییر الگوهای اقلیمی بلندمدت میتواند بازارهای کالا را تغییر شکل دهد . فراتر از امواج گرمایی منفرد، تغییرات گستردهتر در شرایط آب و هوایی میتواند اثرات بلندمدتی بر کالاهای کشاورزی داشته باشد. قیمت چندین محصول درختی به بالاترین حد خود رسیده است. قیمت کاکائو، قهوه عربیکا و قهوه روبوستا به طور متوسط به طور قابل توجهی بالاتر از مدت مشابه در سال 2023 بوده است. این کالاها به دلیل تمرکز جغرافیایی، افقهای سرمایهگذاری طولانی مدت و عدم جایگزینی، آسیب پذیر هستند. برخلاف محصولات سالانه، محصولات درختی به تولید یک محصول واحد وابسته هستند. افزایش نوسانات قیمت در محصولات درختی میتواند نشاندهنده بیثباتی گسترده تر در سایر بازارهای کشاورزی باشد.
جنگ با ایران که وارد ماه سوم خود شده است، بنابراین سیاستهای سوخت زیستی میتواند تقاضا برای کالاهای غذایی را تغییر دهد. روغنهای گیاهی با افزایش شدید قیمت مواجهاند، زیرا افزایش قیمت نفت باعث رشد تقاضا برای سوختهای زیستی شده و فشار بیشتری بر بازار روغنهای گیاهی وارد کرده است. تغییر جهت محصولاتی مانند ذرت، دانههای روغنی و شکر به سمت تولید سوخت زیستی میتواند قیمتها را، به ویژه در درازمدت، افزایش دهد. سوختهای زیستی در حال حاضر درصد کمی از مصرف انرژی مایع جهانی را تشکیل میدهند، اما بخش قابل توجهی از زمینهای اختصاص داده شده به محصولات غذایی را به خود اختصاص میدهند. پویاییهای اخیر، از جمله افزایش قیمت روغن پالم و روغن دانه در کنار افزایش قیمت نفت خام، منجر به تأخیر یا تعلیق افزایش اجباری برنامهریزی شده برای ترکیب سوخت در کشورهایی مانند برزیل و اندونزی شده است. این تحولات عدم قطعیت در مورد اجباری بودن سوختهای زیستی را ایجاد کرده و به ثبات اخیر در تولید سوختهای زیستی کمک کرده است. اگر اجباری بودن طبق برنامه از سر گرفته شود، میتواند از قیمت خوراک دام حمایت کند. عدم قطعیت بیشتر، سیاستهای ایالات متحده در مورد برنامههای موجود سوخت زیستی را احاطه کرده است که میتواند بر قیمت خوراک دام تأثیر بگذارد.
پیمایش چشماندازی نامطمئن
بر اساس گزارش فائو ، شاخص قیمت غذای فائو در آوریل با ۱.۶درصد افزایش یافت و به بالاترین سطح از فوریه ۲۰۲۳رسید. قیمت روغنهای گیاهی به دلیل اختلال در زنجیرههای تأمین، در نتیجه جنگ در خاورمیانه، با جهش ۵.۹درصدی به بالاترین سطح از ژوئن ۲۰۲۲رسید. قیمت غلات نیز ۰.۸درصد افزایش یافت و به بالاترین سطح از فوریه ۲۰۲۵رسید. قیمت گندم نیز به دلیل کاهش پیشبینیشده کشت گندم در سال ۲۰۲۶، بهدلیل هزینههای بالای انرژی و کود در نتیجه محدودیت تردد از تنگه هرمز، افزایش یافت. قیمت گوشت با افزایش ۱.۲درصدی به رکورد جدیدی رسید. اگرچه قیمت کالاهای کشاورزی در حال افزایش است، اما عدم قطعیتهای قابل توجهی همچنان وجود دارد. پیشبینی میشود قیمتها در پایان سال ۲۰۲۶تثبیت شوند، اما چشمانداز همچنان بسیار نامطمئن و چالشبرانگیز است. این بخش همچنان با خطراتی از جمله جنگ، رویدادهای شدید آب و هوایی، هزینههای ناپایدار نهادهها، اختلالات تجاری، تغییرات اقلیمی و تغییر سیاستهای سوختهای زیستی دست و پنجه نرم میکند. در این محیط پیچیده، برای سیاست گذاران، ذینفعان صنعت کشاورزی و نهادهای ملی متولی غذا در ایران ضروری است که استراتژیهایی را در اولویت قرار دهند که باعث ایجاد تابآوری، حمایت از ثبات بازار و ارتقای پایداری بلندمدت در بخش کشاورزی کشور شوند.
