فشار بیسابقه بر بازار کود و غذا؛ وابستگی جهان به گلوگاههای انرژی
۰۸فروردين ۱۴۰۵
فرانک مسعودی
بازار جهانی غذا بیش از هر زمان دیگری به معادلات انرژی و مسیرهای راهبردی حملونقل وابسته شده است. افزایش ناگهانی قیمت کودهای شیمیایی، بهویژه اوره، نشان میدهد که امنیت غذایی جهان دیگر تنها به زمینهای کشاورزی و بارندگی وابسته نیست؛ بلکه به شدت تحت تأثیر قیمت گاز طبیعی و ثبات مسیرهای ترانزیتی قرار دارد.
گزارشهای بینالمللی نشان میدهد حدود یکسوم تجارت جهانی اوره، که پرمصرفترین کود نیتروژنه در کشاورزی است، از مسیر تنگه هرمز عبور میکند. همین تمرکز جغرافیایی باعث شده هرگونه اختلال در این مسیر، بلافاصله در بازار جهانی نهادههای کشاورزی بازتاب پیدا کند. در ماههای اخیر نیز افزایش تنشها در بازار انرژی و اختلال در صادرات گاز و محصولات پتروشیمی موجب شده قیمت اوره در بازار جهانی جهشی قابل توجه داشته باشد؛ افزایشی که در برخی بازارها به حدود ۵۰درصد رسیده است.
اوره نقش حیاتی در تولید محصولات اساسی مانند گندم، ذرت و برنج دارد. بنابراین افزایش قیمت آن تنها یک نوسان در بازار مواد شیمیایی نیست، بلکه مستقیماً به هزینه تولید مواد غذایی منتقل میشود. زمانی که قیمت کود بالا میرود، کشاورزان با دو گزینه دشوار مواجه میشوند: یا مصرف کود را کاهش دهند و با افت تولید روبهرو شوند، یا هزینه بیشتری پرداخت کنند که در نهایت به افزایش قیمت مواد غذایی برای مصرفکنندگان منجر میشود.
در برخی کشورها نشانههای این فشار بهوضوح دیده میشود. گزارشها حاکی از آن است که در بازارهایی مانند استرالیا قیمت اوره در مقاطعی از مرز هزار دلار در هر تن عبور کرده است. چنین سطحی از قیمت، بسیاری از کشاورزان را وادار میکند الگوی کشت خود را تغییر دهند یا مصرف نهادهها را کاهش دهند؛ تصمیمهایی که در مقیاس جهانی میتواند به کاهش عرضه محصولات کشاورزی و افزایش قیمت مواد غذایی منجر شود.
در کنار این موضوع، وابستگی تولید اوره به گاز طبیعی نیز عامل مهم دیگری در شکلگیری این بحران است. گاز ماده اولیه اصلی تولید این کود به شمار میرود و هرگونه اختلال در بازار گاز- چه به دلیل تنشهای ژئواقتصادی، چه به دلیل محدودیتهای صادراتی- به سرعت بر تولید و قیمت اوره اثر میگذارد. به همین دلیل بازار کود شیمیایی امروز بیش از گذشته به تحولات بازار انرژی گره خورده است.
افزایش قیمت نهادههای کشاورزی در نهایت خود را در تورم مواد غذایی نشان میدهد؛ پدیدهای که میتواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گستردهای داشته باشد. تجربه برخی کشورها در سالهای اخیر نشان داده که کاهش ناگهانی دسترسی به کود شیمیایی میتواند تولید کشاورزی را به شدت کاهش دهد و حتی به بیثباتی اقتصادی و اجتماعی منجر شود.
به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند بحران فعلی کودهای شیمیایی را نباید صرفاً یک مسئله کشاورزی دانست. این موضوع در واقع بخشی از یک زنجیره بزرگتر است که انرژی، تجارت جهانی، امنیت غذایی و ثبات اقتصادی کشورها را به یکدیگر پیوند میدهد. در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در مسیرهای کلیدی انرژی یا بازار گاز میتواند تأثیری فراتر از بازارهای انرژی داشته باشد و مستقیماً بر سفره مردم در نقاط مختلف جهان اثر بگذارد.
در نهایت، آنچه امروز در بازار اوره دیده میشود هشداری جدی درباره شکنندگی زنجیره تأمین غذا در جهان است. وابستگی شدید کشاورزی مدرن به انرژی و مسیرهای محدود ترانزیتی باعث شده قیمت نان در بسیاری از کشورها نه فقط در مزارع، بلکه در گلوگاههای راهبردی تجارت جهانی تعیین شود.
